Sắc tố không đều trên má xuất hiện từ khi nào?

Sắc tố không đều trên má có thể bắt đầu xuất hiện từ tuổi dậy thì hoặc sớm hơn ở người có cơ địa di truyền, nhưng thường trở nên rõ rệt hơn khi da tiếp xúc ánh nắng kéo dài, thay đổi nội tiết hoặc bước vào quá trình lão hóa. Nguyên nhân nằm ở hoạt động không đồng đều của melanocyte và sự tích tụ melanin trong da. Theo thời gian, tia UV, viêm và stress oxy hóa làm tăng sản xuất sắc tố, trong khi khả năng tái tạo da suy giảm, khiến màu da vùng má ngày càng không đồng nhất.

Sắc tố không đều trên má không có một độ tuổi khởi phát cố định. Ở một số người, tình trạng này có thể nhận thấy từ tuổi dậy thì khi hoạt động nội tiết thay đổi; ở người khác, sắc tố chỉ rõ hơn sau nhiều năm tiếp xúc ánh nắng hoặc khi bước vào giai đoạn lão hóa. Yếu tố di truyền quyết định một phần cách melanocyte tạo melanin, trong khi tuổi tác và môi trường quyết định mức độ sắc tố biểu hiện trên da.

Về sinh học, màu da được quyết định chủ yếu bởi melanin, một sắc tố được tạo ra bởi các tế bào sắc tố gọi là melanocyte. Các melanocyte không nhất thiết hoạt động đồng đều ở mọi vùng da hoặc ở mọi thời điểm.

Một số giai đoạn dễ nhận thấy thay đổi sắc tố gồm:

Di truyền cũng có vai trò đáng kể. Người có tiền sử gia đình bị nám, tàn nhang hoặc có làn da dễ tăng sắc tố thường có nguy cơ biểu hiện những thay đổi này rõ hơn khi gặp các yếu tố kích thích.

Ngoài sắc tố, quá trình lão hóa còn làm thay đổi tuần hoàn, chất lượng mô và độ đàn hồi vùng mặt. Vì vậy, một số trường hợp nhận thấy màu da vùng má kém đồng đều đồng thời với các biểu hiện khác như da má nhợt nhạt, khô hoặc kém săn chắc. Hai hiện tượng này không đồng nghĩa với nhau và cần được đánh giá theo nguyên nhân riêng.

Tia UV là yếu tố môi trường quan trọng nhất thúc đẩy tăng sắc tố trên vùng má, nhưng không phải nguyên nhân duy nhất. Nám da, tàn nhang, tăng sắc tố sau viêm, thay đổi hormone và stress oxy hóa đều có thể làm hoạt động của melanocyte tăng lên. Khi các yếu tố này kéo dài hoặc xuất hiện đồng thời, sắc tố trên má dễ trở nên loang lổ và khó đồng đều trở lại.

Các nguyên nhân thường gặp gồm:

Do đó, sắc tố không đều trên má thường là kết quả của nhiều yếu tố chồng lấp thay vì chỉ do một nguyên nhân đơn độc. Việc xác định sắc tố thuộc nhóm nào có ý nghĩa quan trọng vì nám, tàn nhang và PIH có cơ chế cũng như diễn biến khác nhau.

Sắc tố trên má thường rõ hơn theo thời gian vì melanin có xu hướng tích lũy sau các lần kích thích lặp lại, trong khi tốc độ tái tạo và sửa chữa da giảm dần. Tia UV liên tục gây tổn thương tế bào và thúc đẩy quá trình photoaging, còn stress oxy hóa làm tăng áp lực lên hệ thống bảo vệ của da. Khi những tổn thương này tích lũy, các vùng tăng sắc tố trở nên dễ nhận thấy hơn.

Quá trình này có thể diễn ra theo nhiều cơ chế:

Một điểm cần lưu ý là sắc tố không phải lúc nào cũng tăng liên tục theo tuổi. Mức độ có thể thay đổi tùy theo cường độ phơi nắng, nội tiết, tình trạng viêm và cách chăm sóc da. Có người xuất hiện sắc tố từ khá sớm nhưng ổn định trong nhiều năm; ngược lại, có người chỉ bắt đầu thấy rõ khi bước vào tuổi trung niên.

Sắc tố cũng có thể trở nên nổi bật hơn khi cấu trúc khuôn mặt thay đổi. Lão hóa làm da giảm đàn hồi, mô mềm thay đổi và đường nét vùng má thay đổi. Đây là lý do cần phân biệt sắc tố với tình trạng chảy xệ, bởi nguyên nhân da má chảy xệ chủ yếu liên quan đến sự thay đổi của da, mô mềm và các cấu trúc nâng đỡ chứ không phải do melanin.

Sắc tố không đều trên má cần được phân biệt với các tình trạng tăng hoặc giảm sắc tố khác vì hình thái, nguyên nhân và diễn biến của chúng không giống nhau. Nám thường tạo mảng tăng sắc tố tương đối đối xứng; tàn nhang là những đốm nhỏ thường rõ hơn sau nắng; đồi mồi liên quan đến tổn thương ánh sáng tích lũy. Trong khi đó, PIH thường xuất hiện đúng vị trí từng có viêm hoặc tổn thương da.

Có thể nhận biết sơ bộ qua các đặc điểm sau:

Nám da thường cần được đánh giá dựa trên vị trí, màu sắc, tính đối xứng và tiền sử tiếp xúc ánh nắng. Tàn nhang thường có kích thước nhỏ và liên quan rõ với cơ địa cùng ánh nắng. Đồi mồi thường xuất hiện ở vùng phơi nhiễm ánh sáng lâu năm và phổ biến hơn khi tuổi tăng.

Tăng sắc tố sau viêm lại có điểm khác biệt là thường có tiền sử tổn thương da trước đó. Nếu vùng má từng bị mụn viêm, kích ứng hoặc tổn thương rồi xuất hiện mảng sẫm màu tại đúng vị trí đó, PIH là một khả năng cần được cân nhắc.

Ngược lại, bạch biến là tình trạng mất sắc tố chứ không phải tăng sắc tố. Vùng da bị ảnh hưởng có thể trắng rõ hơn da xung quanh do mất melanin. Vì vậy, không nên xem mọi thay đổi màu da trên má là cùng một vấn đề.

Khi một vùng sắc tố mới xuất hiện, thay đổi nhanh về kích thước, màu sắc, bờ tổn thương hoặc có biểu hiện bất thường khác, việc khám da liễu giúp xác định chính xác bản chất tổn thương. Đặc biệt, sắc tố tồn tại lâu năm nhưng thay đổi bất thường không nên chỉ được xem là dấu hiệu lão hóa thông thường.